DESTAN DEVRİ

Türk Edebiyâtı, ilkçağ’da ve Ortaasya ülkelerinde başlar. Bu edebiyat başlangıçta zengin bir destan edebiyâtı’dır:

Destanlar, milletlerin din, fazîlet ve millî kahramanlık mâcerâlarının hikâyeleridir.

Bu mâcerâlar, milletlerin târihten önceki devirlerinde veyâ târihlerinin kuruluşu asırlarında başlar; bazen târih boyunca devâm eder.

Kahramanları arasında; Tanrılar, Tanrıçalar; gün ışığından, su köpüğünden yaratılmış; bir Bozkurd’un çocuğu olmuş veyâ ağaç karnında doğmuş, mukaddes insanlar bulunan bu destanlar; ilk bakışta, ilk insanların hayal âlemini tanıtan masallar gibi görünür. Ancak, derin görenler, bu masalların yapılarında, milletleri, fazîletleri, fikir ve sanatları meydana getiren büyük medeniyet mîmârîsinin temel taşlarını bulurlar; insanlık târihinin nasıl başlayıp nasıl geliştiğini bir masal atmosferi içinde öğrenirler.

Eski milletlerin destan devirlerinde mitos’larla destanlar yan yana, yâhud ard arda doğar. Destanların teşekkülünde efsânelerin ve efsâne devirlerinin büyük têsîri olur. Destanlar içinde zengin mitoloji unsurları bulunur. (1)

Destan kelimesinin aslı Farsça dâstan’dır. Türk söyleyişi bu kelimeyi destan sesiyle türkçeleştirmiş ve çeşitli mânâlarda kullanmıştır.

Türkçede destan, hem l­egende hem epopee karşılığıdır. (2)

Ayrıca ileride görüleceği gibi, Anadolu’daki Türk edebiyâtında sosyal, târihi ve mizâhî mevzûlarda söylenen millî bir nazım şeklinin ve çeşidinin de adı destandır.

 

  1. Târihten önceki çağlarda tanrılar veyâ tanrılaştırılmış insanlar hakkında söylenerek zamanla inanış hâline gelen efsâneye mitos (mythos) denir. Mitos’larda tanrılar ve inanlarla birlikte devlerin, cinlerin, perilerin, ve diğer masal yaratıklarının da hikâyeleri vardır. ( Bu kelimenin aslı Yunancadır.) Bir milletin mitos’larını inceliyen ilme mythologie denir. Ayrıca bir milletin mitos’larının bütününe de o milletin mitolojisi denir. Yunan mitolojisi, Mısır mitolojisi gibi.
  2. Lejand (legende) lar, târihten önce veyâ târihin kuruluşu asırlarında söylenen efsânelerdir. Epope (epopee) ler, daha çok târih devirlerindeki kahramanlar hakkında söylenen destanlarıdır.

 

Nihad Sâmi Banarlı, Resimli Türk Edebiyâtı Târihi, 2001, sayfa: 1-2.